قالی ایرانی

[*Mojtaba*]

قالی و قالی بافی در ایران

---

در این نوشتار به طور مختصر با تاریخچه قالی بافی در ایران آشنا خواهید شد.

---

با کشف قالی "پازیریک " در سال 1949م. به همت " رودنکو" باستان شناس روس، در "بی اسک" در منطقه آلتایی نواحی جنوبی سیبری، که طرح ها و قوش آن عینا در دیگر آثار ایرانی چون بنای تخت جمشید نیز به چشم می خورد و بنا بر نظر هنرشناسان ، در ایران بافته شده و متعلق به حدود 500 سال قبل میلاد ، یعنی دوره هخامنشی است، در این نکته کوچکترین تردیدی باقی نمی ماند که زادگاه هنر بی همتای قالی بافی ، ایران بوده است.این فرش در ابعاد 183* 200 سانتی متر هم اکنون در موزه "ارمیتاژ" سن پترزبورگ (لنینگراد سابق) نگهداری می شود و با توجه به نوع بافت و تعدد رنگ آن ، سابقه بافت قالی در ایران و طبعا در سطح جهان را به مراتب به پیش تر از سده 5 قبل میلاد می برد. این خود سند زنده و گویایی است از هنر و ذوق ایرانیان که در بسیاری از هنرها و دانش ها سرآمد و پیشتاز دیگر کشورها بوده اند." قالی پازیریک" در واقع یک " رواسبی" است و بر پایه پژوهشها ، به دست یکی از شاهزادگان سکایی به فرمانروای پازیریک هدیه شده بود هاست. رج شمار این قالی نیز 36 برآورد کرده و طرحهای زیبا و متنوع ایرانی آن با رنگهای سرخ تیره، سبز، آبی، زرد کمرنگ و نارنجی، بر حاشیه و زمینه اش بافته شده است. این قالی تا به امروز، قدیمی ترین قالی شناخته شده در جهان است ، گواینکه با عنایت به آنچه گفته شد، سابقه قالی بافی به بسیار پیش تر از تاریخ بافت قالی پازیریک باز می گردد.قالی ایران در دوران پس از هخامنشی نیز همچنان از ارزش و اعتبار برخوردار بوده است، به گونه ای که در تاریخ و در دوران ساسانیان و به ویژه در حکومت خسرو پرویز، از فرش معروف " بهارستان" که دارای پودی ابریشمین بوده و به زر و سیم و انواع گوهر نیز آراسته ، یاد شده است.فردوسی شاعر بلندآوازه ایران نیز در شاهنامه ، از فرش به عنوان یکی از هدایایی که شاه کابل برای سام پدر زال فرستاد، یاد می کند.

" قالی پازیریک" در واقع یک "رواسبی" است و بر پایه پژوهشها ، به دست یکی از شاهزادگان سکایی به فرمانروای پازیریک هدیه شده بود هاست. رج شمار این قالی نیز 36 برآورد کرده و طرحهای زیبا و متنوع ایرانی آن با رنگهای سرخ تیره، سبز، آبی، زرد کمرنگ و نارنجی، بر حاشیه و زمینه اش بافته شده است. این قالی تا به امروز، قدیمی ترین قالی شناخته شده در جهان است ، گواینکه با عنایت به آنچه گفته شد، سابقه قالی بافی به بسیار پیش تر از تاریخ بافت قالی پازیریک باز می گردد.

پس از ظهور اسلام، در کتابها و سفرنامه ها، اشاره های بسیار به قالیهای گسترده در خانه ها شده است. در "حدود العالم" که در قرن 4هجری قمری در باب جغرافیا نوشته شده ، آمده است که " در فارس قالی می بافند". پس از آن " مقدسی " جهانگرد معروف عرب (متوفی حدو 380ه.ق) از قالیهای " قائن" سخن به میان آورده است. همچنین آورده اند که در قرن 4ه.ق (10م) در دربار روم هنگام بارعام قالیهای گرانبهای ایرانی گسترده می شد.در تاریخ بیهقی متعلق به قرن 5ه.ق نیز در دو جا به صراحت از قالی نام برده شده است. اما ویرانی و کشتاری که حمله مغول با خود به همراه داشت تا چندی همه فعالیتهای هنری را در ایران دچار وقفه ساخت. اما پس از آنکه این سیل خانمان سوز فروکش کرد، آرامش فرا رسید و انواع پیشه و هنر رونق نسبی یافت تا آنکه با تاسیس مکتب هرات در قرن نهم ه.ق هنرهای تزیینی ایران به راه تحولی تازه گام نهاد و در این رهگذر قالی ایرانی نیز بار دیگر به رونق و اعتبار تازه ای دست یافت. هرچند که از این دوران قالی ای بدست نیامده اما می توان باتوجه به نقوش بکار رفته در مینیاتور ایرانی ، چنین استدلال کرد که در دوران تیموری استفاده از نقشه برای بافت قالی رایج شد و سه نقش لچک ترنج، محرابی و هندسی رهاورد این دوران است.

در دوران حکومت صفویه و در طی سده های 10 و 11ه.ق رونق و شکوفایی قالی ایرانی به اوج خود رسید و قالی ایرانی چه از لحاظ طرح و نقش ، رنگ و رنگ آمیزی و چه از حیث کیفیت بافت به بالاترین درجات تکاملی و هنری خود دست یافت چنانکه قالی های بجای مانده از دوران مذکور هریک به راستی شاهکاری محسوب می شوند و هم اینک زینت بخش گنجینه های هنری سراسر جهان شده اند. از جمله قالی های معروف دوران صفویه باید به قالی های معروف به " قالی اردبیل" ( هم اکنون در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن)، " قالی چلسی" و قالی معروف به " قالی شکارگاه" اشاره کرد. از سویی قدیمی ترین قالی دوران اسلامی متعلق به دوران صفویه است که با نقش لچک و ترنج بافته دست استاد غیاث الدین جامی است.شورش افاغنه با دوران آشوب و کشتار سختی که به دنبال داشت ، شیرازه اقتصاد و فرهنگ ایران از جمله هنرها ، صنایع و فنون و به ویژ] قالی بافی را از هم گسیخت و وضع نابسامان قالی نزدیک به 100 سال از انقراض صفویان تا پایان ناگوار جنگهای ایران و روس در زمان فتحعلی شاه قاجار ، ادامه یافت، بر صنعت فرش ایران لطمات و صدمات فراوانی وارد آمد، تا اینکه به دنبال استقرار آرامش نسبی در کشور، زمینه کار قالی بافی فراهم شد و با رونق نسبی کشاورزی و بازرگانی، صنعت قالی هم آهسته آهسته زندگی را از سر گرفت.در آغاز حکومت ناصرالدین شاه قاجار، بازرگانان تبریزی در استانبول بازار مناسبی برای عرضه قالی ایران یافتند و با رونق این بازار بر آن شدند تا بافت قالی را افزایش دهند. برای این منظور ابتدا در تبریز و روستاهای اطراف آن و سپس در مشهد ، کرمان، سلطان آباد (اراک) و جاهای دیگر کارگاه های قالی بافی دایر کردند. تاریخ قالی بافی جدید ایران را باید از همین دوران به شمار آورد و احیای صنعت قالی را نتیجه ابتکار بازرگانان تبریزی دانست، زیرا که از آن گاه تا به امروز قالی ایرانی یکی از مهمترین صادرات کشور بوده و سالیان متمادی است که به عنوان مهمترین هنر کشور تامین کنده بخشی از درآمد ارزی نیز بوده است.

[*Mojtaba*]

طبقه بندی طرح قالی

---

قبل از شروع به بحث درباره هنر قالی بافی توجه خوانندگان را به سه سبک اصلی كه كلیه طرح های قالی در آن ها طبقه بندی می شوند جلب می کنیم.

---

درون مایه ها و اشكالی كه اجزاء متشكله یک طرح را تشكیل می دهند از تركیب و اتصال و چرخش و تداوم خطوط به وجود می آیند. حال اگر تمامی این خطوط با یكدیگر زاویه داشته باشند طرح های حاصل رد سبک هندسی طبقه بندی می شوند و اگر این خطوط فاقد زاویه باشند سبک را منحنی و یا گردان می نامند و هرگاه برخی از خطوط طرح با یك دیگر زاویه داشته و مقدار از مسیر خود را به صورت منحنی و بدون زاویه طی نمایند به آن سبك شاخه شكسته می گویند.نمونه هایی از طرح های سبك هندسی را اغلب در فرش ایلیاتی تركمنی، بلوچی، لری، افشاری و برخی از فرش های مراكز بافندگی شهری مانند قم، جوشقان، اردبیل و منطقه های غربی ایران مشاهده می كنیم. گروه های فرعی این سبك عبارتند از هندسی جوشقانی، هندسی كف ساده، هنندسی ستاره (موزائیك)، هندسی بندی قابی، هندسی لچك و ترنج، هندسی خاتم شیرازی.در این جا بی مناسبت است به این نكته اشاره شود كه اصطلاح طرح های اقتباسی را كه برخی از كارشناسان در مورد تعدادی از فرش های بافته شده در سبك هندسی را به كار می برند از نظر نگارنده واژه صحیحی نمی باشد چه اگر مقصود طرح های ناحیه قفقاز باشد ما بی آنكه منكر تأثر طرح های این ناحیه در طرح فرش های نواحی شمالی ایران مانند اردبیل، مشكین شهر، مغان، زنجان و بسیاری از ایلات ایران شویم باید خاطر نشان سازیم كه ناحیه قفقاز خود در اصل تا گذشته ای نه چندان دور جزئی از خاك ایران بوده و پس از جنگ های ایران و روسیه در زمان قاجاریه بر اساس معاهده های تركمانچای و گلستان ضمیمه خاك روسیه تزاری شده است. بنابراین در اصالت و وابستگی این طرح به مجموعه طرح های اصیل ایرانی هیچ گونه شك و تردیدی وجود ندارد.فرش های در سبك شاخه شكسته در مراكز فرش بافی هریس، ساروق، بیجار، بختیاری و طرح های در سبك منحنی بیشتر در كارگاه های شهری و در مراكز بافندگی قم، كاشان، اصفهان، تهران، نائین، كرمان و خراسان بافته می شوند.طرح های قالی را بر حسب آن كه زادگاه آن در میان عشایر و ایلات بوده و یا این كه توسط طراحان نقش قالی مراكز بافندگی شهری تهیه شده باشد به دو گروه بزرگ طرح های ایلیاتی و طرح های شهری تقسیم بندی می كنند.

توتم های قبیله ای، طبیعت و حیواننات و اشیاء مورد علاقه و استفاده افراد ایل و روستانشینان در این طرح ها تجسم چشم گیری دارند.رنگ های زنده و زیبایی ساده و دل انگیز این طرح ها آن چنان است كه گاه طالبان خوش سلیقه فرش، دست بافتهایی با این گونه طرح ها را بر فرش های كاملاً دقیق و ظریف كارگاه های شهری ترجیح می دهند. به طور كلی تمامی این طرح های در سبك های هندسی و شاخه شكسته بافته می شوند.

طرح های ایلیاتی

این طرح های از قدیمی ترین و اصیل ترین طرح های قالی بافی ایران هستند و بیشتر بدون نقشه بوده و ذهن بافت می باشند. توتم های قبیله ای، طبیعت و حیواننات و اشیاء مورد علاقه و استفاده افراد ایل و روستانشینان در این طرح ها تجسم چشم گیری دارند.رنگ های زنده و زیبایی ساده و دل انگیز این طرح ها آن چنان است كه گاه طالبان خوش سلیقه فرش، دست بافتهایی با این گونه طرح ها را بر فرش های كاملاً دقیق و ظریف كارگاه های شهری ترجیح می دهند. به طور كلی تمامی این طرح های در سبك های هندسی و شاخه شكسته بافته می شوند.این طرح ها را گاهی به نام محل هایی كه این فرش ها در آن جا بافته شده اند می نامند مانند مزلقان، فردوس، ویس و گاهی نام تیره های ایلی مانند هیبت لو، یلمه و گاه نام افراد صاحب نفوذ محلی مانند سالارخانی، یعقوب خانی و علی میرزایی را می گیرند. طرح های قشقائی، تركمنی، بلوچی، افشاری، لری، شاهسون و سایر ایلات را به لحاظ دارا بودن ریشه های ایلی و چگونگی بافت می توان در این گروه طبقه بندی كرد.

طرح های شهری

نقشه فرش های روستایی و مراكز شهری اكثر پیچیده تر و بیشتر با خطوط منحنی هستند و برای انتقال اجزاء آن بر روی قالی به اجبار باید از الگو و یا نقشه استفاده كرد. طراحان نقش قالی نقشه های مورد نظر را بر روی كاغذهای شطرنجی میلی متری ترسیم می كنند. هر خانه شطرنج معرف یك گره در روی قالی می باشد. ممكن است نقشه های سیاه و سفید حاوی شماره های رنگ و یا در اصل رنگی باشند.طراحی در قالی بافی كاری است مستقل و به عهده هنرمندانی است كه تنها در این زمینه فعالیت دارند. این نقاش ها برابر با سفارش كارگاه های قالی بافی و یا نظر شخصی طرح های قالی را تهیه می نمایند. به جز نقشه هایی كه در كارگاه های طراحی خصوصی تهیه می شوند هنرمندان نقش قالی مراكز دولتی ذیربط نیز به كار ترسیم نقشه های زیبا و ابتكاری اشتغال دارند. آن ها در این تلاش هستند كه به راهی بیرون از بدعت ها و سنت های گذشته در زمینه طراحی دست یابند و تا حدودی نیز در این مهم موفق بوده اند به ویژه هنرمندان تهرانی كه در سال های اخیر طرح های جالب و دلپسندی را به وجود آورده اند.اصطلاح لچك و ترنج

در اكثر فرش های ایران نقش لچك و ترنج دیده می شود. به طور معمول نقش ترنج در وسط فرش قرار دارد و شكل آن ممكن است دایره، بیضی، لوزی و یا چند پره باشد. اندازه ترنج در فرش های نقاط مختلف تغییر می كند به عنوان مثال در قالیچه ها و قالی های بافت اصفهان، كاشان، نائین و آباده ابعاد آن كوچك و در فرش های تبریز، هریس و مشهد تا حددی بزرگ تر است. در برخی از طرح های ترنج دار به جای ترنج واحد میانی دو تا سه ترنج كوچك در امتداد یك خط عمودی بیشتر در شكل های ه ندس و گاهی چندین ترنج در متن فرش با فاصله های منظم دیده می شود (نمونه فرش چند ترنجی چلسی).در بالا و پایین ترنج میانی بیشتر دو سر ترنج بافته می شوند كه در اصطلاح طراحان، شمشه و یا كلاله نامیده می شوند. گاهی ممكن است این كلاله ها به تعداد زیاد تمامی محیط ترنج را در بر گیرند. از آنجایی كه برخی از این شمشه ها شكل خربزه را تداعی می كنند در اصطلاح آن را ترنج خربزه ای می نامند (نمونه ترنج فرش تاریخی اردبیل)، در حد فاصل ترنج در سر ترنج گاهی شكلی به نام كتبیه ترسیم می شود كه در آن ممكن است نام اشخاصی نوشته شود.به یك چهارم نقش ترنج میانی و یا شكلی مشابه و یا اكثراً متفاوت با آن در چهار گوشه متن فرش در اصطلاح قالی باف ها لچك می گویند و اگر این لچك ها توأم با ترنج باشند طرح را لچك و ترنج می نامند.

تذهیب و نقش قالی در حقیقت دو هنر وابسته و متكی به یكدیگر هستند كه پیدایش آن ها به گذشته های دور بر می گردد و اوج اعتبار آن ها در عهد صفویه و كمی جلوتر یعنی در زمان سلطنت تیموریان بوده است.

هرگاه چند ترنج در داخل یكدیگر قرار گرفته باشند ترنج را تو د رتو و یا به عبارتی كاسه نیم كاسه می نامند. در صورتی كه لچك ها با گردش اسلیمی ها و یا خط های هم بند دیگری در داخل متن فرش پیشرفت نموده و در كنار حاشیه به یكدیگر متصل شوند در اصطلاح به آن طرح سلسه و یا طرح طره ای می گویند. (مانند برخی از فرش های مشهد و اصفهان).تذهیب و خط در نقش قالی

تذهیب و نقش قالی در حقیقت دو هنر وابسته و متكی به یكدیگر هستند كه پیدایش آن ها به گذشته های دور بر می گردد و اوج اعتبار آن ها در عهد صفویه و كمی جلوتر یعنی در زمان سلطنت تیموریان بوده است.هنرمند تذهیب كار با گردش اسلیمی ها و خطوط هم بند و آرایش آن ها با گل ها و آذینه ها و نگاره ها بیشتر آثار مینیاتوریست ها و خطاط ها را حاشیه سازی می كند و كار آن ها را با جلوه و شكوه بیشتری در معرض دید قرار می دهد در حالی كه هنرمند نقش قالی با استفاده از همین آذینه ها و نگاره ها حاشیه و متن فرش را طراحی می كند و در كار خود نیز از كاغذهای مدرج میلی متری استفاده می كند در حالی كه هنرمند تذهیب كار در كارگاه خود از این نوع كاغذها بی نیاز است.گاهی از خطاطی به هنگام طراحی حاشیه برخی از فرش های كرمان، تهران، تبریز و شماری دیگر از مراكز قالی بافی استفاده می شود و در داخل كتیبه های حاشیه فرش اكثر با استفاده از انواع خطوط اشعار و یا نوشته هایی را به مناسبت های مختلف می آورند و یا گاه به گاه در داخل كتیبه هایی كه در متن و یا در بالا و پایین فرشینه ها جاسازی می كنند نام سفارش دهنده – اهداء كننده، تاریخ بافت – نام بافنده را می آورند كه سندی بر اعتبار فرش می شود كه در آینده كار كارشناسان و یا خریداران را در تشخیص آن تخته فرش سهل و ساده می سازند.

[*Mojtaba*]

نقوش فرش ایرانی

---

یک از خصوصیات منحصر به فرد قالی ایرانی، تنوع در نقوش است که با رنگهای زیبا، طرحهایی را پدید می آورند که در عین تنوع ، خصوصیات یکدستی را ارائه می دهند. تنوع نقوش قالی ایرانی بقدری زیاد است که شمارش همه آن ممکن نیست و در این مقاله تنها به برخی از مهم ترین این نقوش پرداخته می شود.

---

طرح شاه عباسیاساس این طرح را گلهای طراحی شده خاصی تشکیل می دهند که به نام شاه عباسی مشهور شده است.این گلهای تجرید یافته، ضمن شاخه و برگها و گاه اسلیمی ها و ختائی ها در متن و حاشیه فرش، نقشه اصلی را تشکیل می دهند.به گروههای فرعی طرح اصلی نامهای ، افشان ، لچک ترنج، ترنجدار، درختی، جانوری، شیخ صفی، طره دار سلسله ای ، شاه عباسی تصرفی، ترنجی طره دار، بوته ای و لچک ترنج کف ساده ، داده شده است

طرح اسلیمیشکل اصلی این طرح را شاخه های دورانی در میان برگها تشکیل می دهد. این شاخه ها، تجرید یافته طرح درخت می باشند.اسلیمی انواع بسیار زیاد دارد و معمولا در بیشتر قالبها این طرح تکرار می گردد اما در بعضی فرشها این طرح مسلط است . معروفترین اسلیمی ها ، اسلیمی دهن اژدر است. در این نوع اسلیمی انتهای هر شاخه به دو بخش متقارن منشعب می گردد و بصورت فکین اژدها نشان داده می شود و روی ساقه شاخه ها جوانه هایی در نقاط مختلف تزئین شده است که بیشتر این جوانه ها را اسلیم می نامند.شاید کلمه اسلیمی از اسلیم به معنای جوانه باشد و شاید هم این لغت مصغر اسلامی باشد و می دانیم که در هنرهای اسلامی از این طرح بسیار استفاده شده است. این طرح نیز به لحاظ تغییرات و دخل و تصرف ها به گروههای فرعی بسیار تقسیم شده است. مانند اسلیمی، اسلیمی بندی، اسلیمی شکسته، اسلیمی دهان اژدر، اسلیمی لچک ترنج، اسلیمی ترنجدار و اسلیمی ماری

طرح افشانبا آنکه در طرحهای فرش معمولا کلیه اجزا و اشکال، به هم پیوسته و مرتبط هستند، گویی قلم نقاش از هنگام شروع طرح تا پایان آن تحرک و ارتباط خود را قطع نساخته است ولی طرح افشان به این صورت است که گل وبرگها و شاخه ها بطور پراکنده و بدون پیوستگی با یکدیگر در متن فرش افشانده شده اند.به همین علت است که اصل چنین طرحی را افشان نامیده اند. اما در طرح افشان نیز تنوع و تغییر زیادی داده شده است و طرحهای فرعی بسیاری از آن منشعب گشته است. مانند افشان اسلیمی، افشان ختائی، افشان بندی، افشان شکسته، افشان گل اناری، افشان شاه عباسی، افشان شاخه پیچ، افشان دسته گل، افشان حیوان دار و افشان ترنجدار

طرح بته جقهطرح بته ای تجرید یافته درخت سرو است. بته های سرکج فرش ایران که به بته جقه شهرت یافته است. در طرحهای بته ای به اندازه و اشکال مختلف به چشم می خورد. معروفترین طرحهای بته ای عبارتند از بته جقه ، بته شاخ گوزن ، بته ترمه ، بته سرابندی ، بته خرقه ای، بته قلمکار اصفهان ، هشت گل، بته کردستانی یا هشت بته ، بته میر شکسته، بته لچک ترنج ، بته سنندج، بته افشاری و بته بازوبندی و بوته بادامی.

طرح درختیبا وجودی که در طراحی فرش اساس کار را شاخه و برگها تشکیل می دهند ولی در طرحهای درختی سعی شده است تا وجه تشابه زیاد با طبیعت حفظ گردد.در اغلب طرحهای این گروه درخت و درختچه های كوچك و بزرگ به ویژه به صورت انفرادی تركیب اصلی را تشكیل داده اند و با اجزاء دیگری تركیب شده اند.طرحهای معروف درختی اینطور نامگذاری شده اند: درختی جانوری یا حیوان دار، درختی سبزیکار یا آب نما، درختی ترنجدار ، درختی سروی و درختی گلدانی.

طرح شکارگاهمشخصاتی که در مورد طرحهای درختی ذکر شده در طرحهای شکارگاه نیز وجود دارد ، اما در اغلب طرحهای شکارگاه ، حیوانات وحشی در حال شکار نقش بسته شده است.گروههای فرعی این طرح عبارتند از : شکارگاه درختی، شکارگاه ترنجدار، شکارگاه قابی، شکارگاه لچک ترنج و شکارگاه سراسری.

طرح قابیاین طرح از قابهای چند ضلعی بوجود آمده است و از گروهای فرعی آن قابی اسلیمی، قابی قرآنی کرمان یا ستونی را می توا ن نام برد.

طرح ترکمن یا بخاراطرح فرشهای ترکمن از لحاظ هندسی و شکستگی خطوط در ردیف طرحهای ایلی و خاص مردم کوچ نشین است که بطور ذهنی و بدون نقشه بافته می شود.ترکمنی قاب یمونی ، ترکمنی شانه ای، ترکمنی غزال گز(چشم آهو)، ترکمنی آخال، ترکمنی چهار قاب، ترکمنی خورجینی و ترکمنی قاشقی طرحهای فرعی این طرح را تشکیل می دهند

طرح ماهی (هراتی)این طرح در ردیف طرحهای بومی و ایلی است. بافت آن ما نند سایر طرحهای هندسی ذهنی است و از روی نقشه بوجود نیامده است. خوشبختانه زیبایی این طرح ، طراحان فرش را برآن داشته است که آنرا بصورت یک طرح منظم و مدون و با حفظ ویژگیهای قدیمی آن ، پیاده نمایند. این طرح در بیرجند(یکی از شهرهای استان خراسان) بافته می شده و به تدریج به سایر مناطق فرشبافی ایران راه یافت. چنانکه امروز از شرق تا غرب و همچنین در نواحی مرکزی ایران یعنی از استان خراسان تا آذربایجان و همدان و اراک رواج پیدا کرده است گروه فرعی منشعب از آن عبارتند از : ماهی هرات ، ماهی فراهان و زنبوری، ماهی سنه یا کردستان ، ریزه ماهی یا خرده ماهی و ماهی درهم بندی.

طرح گلفرنگطرح گلفرنگ ترکیبی است از طرحهای اصیل ایرانی با گلهای طبیعی ، مخصوصا گل سرخ. در این نوع قالی از رنگهای تند و روشن مخصوصا رنگهای سرخ استفاده می شود. گروههای فرعی این طرح را گل سرخ (لچک ترنج) ، گلفرنگ بیجار ، گلفرنگ بیجار ، گلفرنگ مستوفی، گلفرنگ ترنجدار، گلفرنگ دسته گلو گلفرنگ گل و بلبل تشکیل می دهند.

طرح محرابیطرح اصلی محرابی از طرح محراب الهام گرفته شده است و تزئیناتی از قبیل قندیلها و ستونها و سرستونها و گل و برگها به آن اضافه شده است. گروههای فرعی این طرح بنامهای محرابی درختی ، محرابی گلدانی ستونی محرابی قندیلی ، محرابی گلدانی و محرابی دورنما شهرت دارد.

طرح گلدانیدرطرح گلدانی اغلب شکل گلدان در اندازه های مختلف به چشم می خورد.گاه یک گلدان بزرگ پر از گل تمام فرش را می پوشاند. گاه چندگلدان کوچک بطور متقارن در اطراف متن و یا دنبال هم سرتاسر متن را فرا می گیرد. گروههای فرعی این طرح عبارتند از : گلدانی ختائی، گلدانی دوطرفه، گلدانی محرابی، گلدانی سراسری ، گلدانی ظل السلطان(گل وبلبل) ، گلدانی حاج خاتمی ، گلدانی تکراری ، گلدانی لچک ترنج و گلدانی یکطرفه.

طرح محرمات (قلمدانی)در این طرح كل متن فرش از جهت طولی به چند ردیف موازی تقسیم می گردد ودرون این ردیفها با نگاره هایی همچون بته جقه ، انواع اسلیمی و یا ختایی و گل وبرگهای دیگر تزیین می گردد. به عبارت دیگر متن فرش به صورت راه راه می باشد.محرمات بته جقه ای معروفترین طرح این گروه است . این طرح در بعضی از نقاط ایران به نام قلمدانی مشهور است. گروه های فرعی طرح محرمات عبارتند از قلمدانی سراسری، گل ریز با زمینه یکرنگ و بته با زمینه الوان

طرح ایلیاین طرحها از قدیمی ترین و اصیل ترین طرحها در فرشبافی ایران بوده است ومخلوق ذهن قالیبافان بومی است. طبیعت و محیط زندگی آنها به ساده ترین شکلی در طرح این فرشها منعکس شده است. از نقشه های منظم و مدون پیروی نمی شود و دارای زیبایی دلپسندی است. طراحان فرش این طرح را از منطقه ای به منطقه دیگر منتقل کرده اند چنانکه از غربی ترین نقطه ایران به شرقی ترین منطقه راه یافته است. گروههای فرعی این طرحها اغلب منسوب به مناطقی است که طرح ابتدا در آنجا رواج پیدا کرده است و یا به نام اشخاصی است که دارای نفوذ محلی بوده اند و یا سفارش بافت آن را داده اند. نامهای معروف و قدیمی این گروه عبارتند از هیبت لو (مربوط به فارس و آباده) ، قشقایی بته ، افشاری، خاتونی، اردبیل، مزلقان ، خمسه ، ساوه، تفرش، هریس، مهربان، گوراوان، زنجان و مشکین شهر، بختیاری، کردی، یلمه، گبه(خودرنگ) ، سیستان، فردوس، سالارخانی، یعقوب خانی، سنگ چوبی، علی میرزائی، جان بیگی، جانمازی،جوین، موسی آباد، بلوچستان، ویس، قرجه، سنه و دسته گل

طرح هندسیهمانگونه كه از نام طرحهای این گروه پیداست ، كلیه نقوش این گروه به صورت هندسی و با استفاده از خطوط زاویه دار به وجود می آید. گروههای فرعی مهم این طرح عبارتند از: هندسی بندی قابی، هندسی ترنجدار، هندسی محرمات ، هندسی لچک ترنج (شاخه شکسته)، هندسی کف ساده ، هندسی خطائی، هندسی ستاره(موزاییک)، هندسی خاتم شیرازی و هندسی جوشقانی

طرح واگیره ایمنظور از استعمال واژه بندی این است که یک قطعه کوچک از یک طرح در سرتاسر فرش چه از جهت طول و چه از سمت عرض تکرار گردد. چون این قطعات در مرحله تکرار بهم می پیوندند، آنرا بند بندی یا واگره می نامند. نامهای فرعی این گروه عبارتند از بندی اسلیمی، بندی پیچک ، بندی شکسته ، بندی کتیبه ای ، بندی مستوفی ، بندی ورامین یا میناخانی، بندی قالب خشتی یا لوزی، بندی ترنجدار ، بندی درختی ، بندی قابقابی ، بندی شیر شکری یا بازوبندی، بندی سروی ، بندی آدمکی یا ملانصرالدین ، بندی بختیاری ، بندی مجلسی ، بندی خوشه انگوری ، بندی شاخه گوزن حیواندار ، بندی خاتم شیرازی و بندی دسته گل

طرح اقتباسیاغلب طرحهای این گروه شباهت زیادی با طرحهای فرش مناطق مرزی ایران وكشورهای همسایه و حتی سایر كشورها دارد و به همین دلیل آنها را اقتباسی می نامند مانند طرحهای قفقازی و گوبلنی

طرح آثار باستانی و ابنیه اسلامیاین طرحها از ساختمانها و کاشیکاریها و اشکال هندسی و تزئینی بناها الهام گرفته شده است. در طول تاریخ طراحان فرش در طرحهای اصلی دخل و تصرفاتی کرده و طرحهای فرعی را بوجود آورده اند. معروفترین این آثار عبارتند از مسجد شیخ لطف الله، محرابی کوفی، مسجد کبود، مقبره شیخ صفی، سردر امامزاده محروق، گنبد قابوس، مسجد شاه اصفهان، تخت جمشید، طاق بستان، طاق کسری(ایوان مدائن)، و زیرخاکی

طرح تلفیقیطرحهای این گروه به مرور زمان و با ادغام شدن طرحهای مختلف بوجود آمده است و دهها و بلكه صدها نوع از آن را می توان در میان مناطق مختلف ایران مشاهده كرد. برخی از طرحهای تلفیقی به جهت تلفیق زیبا و صحیح نقوش مختلف ازجذابیت بالایی برخوردارند. اما برخی از آنها ناشی از تلفیق نابهنجار چند طرح می باشند. گونه های مختلفی از طرحهای تلفیقی را می توان نام برد مانند لچك و ترنج تلفیقی ، تلفیقی دسته گلی ، تلفیقی گل فرنگ ، تلفیقی هندسی و...

[*Mojtaba*]

طراحان نامدار فرش ایران

---

طراحان با ذوق این مرز و بوم در برخورد با فرهنگ ها و هنرهای اقوام مهاجر و مهاجم به این كشور با هوشمندی و بی ادعائی خاص خود گزیده ترین و دل پسندترین نقش های آن ها را انتخاب و در طرح های مورد عمل خویش گنجانیده و در نتیجه با ارائه طرح های تلفیقی و ابتكاری توانسته اند هنر نقش قالی ایران را به حد تعالی آن چنان كه شاهد هستیم برسانند.

---

تكمیل و تعالی نقشه فرش ایرانی به مرور زمان صورت گرفته . بنابر شواهد تاریخی فرش های ایران تا حدود چهارصد و پنجاه سال پیش (مقارن سلطنت شاه طهماسب)، با طرح های هندسی بافته می شدند و شاید تا حدودی به تحقیق بتوان گفت كه تنها بعد از این زمان بود كه طرح ههایی با خطوط منحنی و دوار در نقش قالی ایران وارد شد. در این زمان هنر – نقش قالی مانند دیگر هنرهای زیبا به حد كمال خود رسید.طراحان نقش قالی هنگام بحث درباره طراحان نقش قالی ایران اگر از گذشته های بسیار دور عهد صفوی كه تنها نام انگشت شمار تنی چند از این هنرمندان از جمله رضا عباسی ، میرک و سلطان محمد نقاش بر صفحات تاریخ هنر ایران باقی مانده است بگذریم و ادامه مبحث را با گذشتن از یك فضای خالی تاریخی به دوره پایانی عهد قاجاریه كشانیده و تاریخ نقش قالی را از زمان نقاش بزرگ كرمان "محسن خان" شروع كرده و به زمان حال برسانیم و به نام بسیاری از هنرمندان نقش قالی و تذهیب بر می خوریم كه حاصل تخیل و قدرت نقش آفرینی آنان به هنر قالی بافی ایران جلوه ابدی بخشیده اند.طراحان بزرگ نقش قالی ایران را در یكصد و پنجاه سال اخیر در شش مركز مهم قالی بافی ایران بدین گونه دسته بندی می كنیم:كرمانسر سلسله نقاشان بزرگ ایران محسن خان نقاش معروف كرمانی است (متولدی سال 1211 شمسی و متوفی در سال 1290 شمسی). فرزند این هنرمند بزرگ حسن خان یكی از طراحان نام آور و برجسته نقش قالی است. شاگردان حسن خان به ترتیب عبارتند از: زمان خان ،احمد علی خان كربلائی ، اكبر فدائی ، كاشی نقاش ،حاج محمد جعفر ، عزیز الله بهارستانی ، رضا بهره مند و حسین رسولی راوری كه هر كدام از آن ها با ابداع نقش های جدید و دلفریب هنر نقش قالی را در خطه كرمان به اوج كمال خود رسانیدند.در نسل سوم نقاشان كرمانی به نام های محمد علی شاهرخی پسر حسن خان ، اكبر بهارستانی فرزند عزیز الله بهارستانی ، عباس سروری ، احمد كیوان ، علی صوتی و حسین واعظی برخورد می كنیم.اصفهاندر معرفی نام های معروف نقش قالی اصفهان بی تردید باید ابتدا به نام "عیسی بهادری" اشاره شود. این هنرمند برجسته در سال 1284 شمسی در دهكده برچالو (اراك) به دنیا آمد. او پس از اتمام مدرسه كمال الملك در سال 1315 به سرپرستی هنرستان هنرهای زیبا اصفهان برگزیده شد به مدت 30 سال در این سمت شاگردان زیادی را در همه رشته های هنرهای تزئینی به ویژه در نقاشی و تذهیب و نقش قالی تربیت كرد و طرح های بسیار جالبی را به مجموعه طرح های ایرانی افزود. جواد رستم شیرازی ، پورصفا ، هوشنگ جزی زاده ، محمود فرشچیان و جعفر قلی دادخواه همگی از دانش آموخته گان این هنرستان و از شاگردان و همكاران او بودند.در بین شاگردان عیسی بهادری استاد محمود فرشچیان به شهرت بیشتری دست یافت. وی یكی از هنرمندان نام آور ایران در رشته های نقاشی مینیاتور است هر چند كه در رشته های تذهیب و نقش قالی و طرح كاشی نیز از تخصص و مهارت بالایی بهره مند است. از طرح های او كه بیانگر اندیشه ها و تخیلات نامحدود انسانی است تابلوهای زیبایی در كارگاه ههای فرش بافی ایران به ویژه تبریز بافته شده است. در این روزها كارگاه قالی بافی عالی نسب تبریز به صورت انحصاری به بافت آثار استاد اشتغال دارد.

تكمیل و تعالی نقشه فرش ایرانی به مرور زمان صورت گرفته است. بنابر شواهد تاریخی فرش های ایران تا حدود چهارصد و پنجاه سال پیش (مقارن سلطنت شاه طهماسب)، با طرح های هندسی بافته می شدند و شاید تا حدودی به تحقیق بتوان گفت كه تنها بعد از این زمان بود كه طرح ههایی با خطوط منحنی و دوار در نقش قالی ایران وارد شد. در این زمان هنر – نقش قالی مانند دیگر هنرهای زیبا به حد كمال خود رسید.

احمد ارچنگ (متولد 1293 شمسی) هنرمند برجسته دیگری است كه از او طرح های چشم نواز و زیبایی در نقش قالی بافی مانده است. شاگردان با استعداد این هنرمند به نام های عباس كرباسیون و رحمت الله شادمان در ادامه كار استاد هم اكنون به كار طراحی در اصفهان اشتغال دارند. جعفر رشتیان طراح معروف دیگری در اصفهان كه تا چند پیش در قید حیات بود در زمینه طرح های منظره ای نمونه های بسیار با ارزشی را از خود به جای گذاشت.در خاتمه به نام حسین مصور الملكی (متولد 1270 شمسی) از نقاشان مشهور نقش قالی اصفهان اشاره می شود.كاشاندر دفتر طراحان بزرگ و صاحب سبك كاشان در یكصد و ده سال اخیر ابتدا به نام رضا صانعی (میر سید رضا خان) كه از پیش كسوتان هنرمند نقش قالی است بر می خوریم. این هنرمند نامدار در سال 1265 شمسی در شهر كاشان متولد شد. او مانند سایر هنرمندان هم عصر خود نقاشی و طراحی را در نزد میرزا احمد و برادرش میرزا علی اكبر آموخت به زودی خود به مرحله استادی رسید. آثار او بیشتر به صورت دور نما و پرتره می باشند. همكار و داماد او میرزا نصرالله صانعی (نقاش زاده) نیز از اساتید فن نقش قالی است كه بیشتر در سبك كلاسیك كار می كرده است.دبیر الصنایع ، آقا رضا وفا و میرزا عباس صنیعی نیز از استادان فن هستند و هنر نقاش قالی كاشان به مقیاس زیاد مدیون ذوق و نو آوری و خلاقیت هنری آنان می باشد. محمد و نظام افسری دو تن از اعضاء خانواده هنرمند افسری در كاشان می باشند كه در رشته نقش قالی به مرحله استادی رسیدند. كارهای این دو نقاش چیره دست بیشتر در مایه طرح های طبیعت و صورت سازی به چشم می خورند.در یادآوری سایر هنرمندان صاحب شهرت این رشته باید به نام های محمد صنعی فرزند میرزا عباس صنیعی و مرتضی درویش و بالاخره سید محسن صانعی فرزند رضا صانعی كه در شهر مشهد به كار طراحی فرش اشتغال دارد اشاره شود.

تبریزاز قدیمی ها رسام ارژنگی و میر مصور را كه مینیاتوریست و نقاش قالی و از بنیان گزاران مدرسه صنایع متظرفه تبریز بوده اند و هم چنین حبیب الله امین افشار هنرمند برجسته دیگری كه در سال 1367 چهره در نقاب خاك كسید و محمد تقی خیابانی را نام می بریم و از هنرمندان نسل جوان تر ابوالحسن خیابانی ، اكبر برگی ، قلی نامی ، محمد حسین نجف زاده ، یوسف تأملی ، ابوالقاسم اماقانی ، رضا اسكندری و ابراهیم رضایی شایسته یادآوری هستند كه هر كدام از آنها با ذوق و كوشش فراوان سعی آن دارند كه برگ جدیدی بر دفتر طرح های جاودانی فرش ایران بیافزایند.مشهداز طراحان مشهور و قدیمی مشهد می توان عبدالحمید صنعت نگار (متولد 1287 در كرمان) را نام برد كه طراح نقشه بسیاری از فرش های بافته شده در كارگاه عمو اوغلی بوده است. طرح معروف به كوزه كنانی از كارهای این هنرمند است.علی اكبر طرحچی فرزند عباس طرحچی معروف به نگارنده نیز از طراحان قدیمی و پرسابقه مشهد است. از نسل جوان تر محمد حسین فخرالواعظین مهدوی (متولد 1310 شمسی) فرزند شیخ عبدالكریم فخرالواعظین مهدوی طراح و نقاش قدیمی كرمانی و احمد بهبودی و حسین شهیدی نژاد هنرمندان كارگاه های قالی بافی آستان قدس رضوی و شركت سهامی فرش ایران شعبه مشهد شایسته تجلیل و یادآوری هستند.تهراندر یادآوری نام هنرمندان نقش قالی و تذهیب در تهران نخست به سراغ نقش آفرینان هنرستان عالی هنرهای زیبای تهران رفته و حسین طاهر زاده بهزاد رئیس و استاد این هنرستان كه در نقش قالی و تذهیب و مینیاتور هنرمند برجسته ای بود معرفی می نماید.رضا وفا كاشانی هنرمند نامدار دیگری كه به صورت آینه ای شفاف جلوه های هنری و مهارت های پدر و عموی با استعداد و پر هنر خود میرزا علی اكبر و میرزا احمد را بر روی هنرمندان نسل جدیدتر منعكس نمود.غلامحسین صدیق اسكندانی (متولد 1280 شمسی در تبریز) استاد طراحی هنرهای تزئینی در اداره هنرهای زیبای كشور – اسدالله دقیقی هنرمند دیگری وابسته به هنرستان عالی هنرهای زیبای تهران ،هادی اقدسیه ، محمد حسین نقشه چی ، علی درودی ، علی اشرف كاشانی ، عبدالكریم رفیعی ، اسدالله غفاری ،(انجدانی) استادان نقش قالی و تذهیب اداره هنرهای زیبای كشور و بالاخره عبدالله باقری رئیس قسمت تذهیب این اداره شایسته هر گونه تجلیل و یادآوری هستند.

در بین شاگردان عیسی بهادری استاد محمود فرشچیان به شهرت بیشتری دست یافت. وی یكی از هنرمندان نام آور ایران در رشته های نقاشی مینیاتور است هر چند كه در رشته های تذهیب و نقش قالی و طرح كاشی نیز از تخصص و مهارت بالایی بهره مند است. از طرح های او كه بیانگر اندیشه ها و تخیلات نامحدود انسانی است تابلوهای زیبایی در كارگاه ههای فرش بافی ایران به ویژه تبریز بافته شده است. در این روزها كارگاه قالی بافی عالی نسب تبریز به صورت انحصاری به بافت آثار استاد اشتغال دارد.

از نقاشان كم و بیش جوانی كه به صورت آزاد در تهران فعالیت می كنند و یا در استخدام سازمان هایی مانند شركت سهامی فرش ایران هستند می توان حسن موسوی سیرت ، اكبر عندلیب ، جعفر پاك دست ، منصور تمسون و هم چنین خانم معصومه حسینی را نام برد.در پایان باید از هنرمند بلند آوازه ای كه عنوان پدر فرش نوین ایران را به خود اختصاص داده است یاد کنیم.استاد ابوالفتح رسام عرب زاده در سال 1293 در خانواده ای هنرمند در شهر تبریز متولد شد و در زمستان 1376 دار فانی را بدرود گفت. شادروان عرب زاده از فارغ التحصیلان هنرستان عالی هنرهای زیبای تهران بود. او در طی زندگی گهربار و خلاق هنری خود در تمام رشته های نقاشی و مینیاتور – مجسمه سازی – نقش قالی – رنگرزی و بافندگی قالی ذوق هنری و استعداد بی مانندی از خود نشان داد.شكوفایی هنر استاد در طراحی و بافت فرش اندكی بیش از چهل سال پیش آغاز شد و همواره به عنوان یكی از استادان مسلم این رشته هنری در بین اهل فن شناخته شده بود. در آثار عرب زاده استفاده از مینیاتور كه اولین هنری بود كه در هنرستان هنرهای زیبای تهران با آن آشنا شده بود زیاد به چشم می خورد. شگفتی و اوج خلاقیت استاد این بود كه او با حفظ تمام میراث های هنری دست به نو آوری می زد و از چهار چوب نقش های سنتی بیرون می رفت كه گاهی مورد انتقاد برخی از هم كاران خود قرار می گرفت كه از طرح های او به عنوان «نقش غلط» یاد می گردند.شادروان عرب زاده بنیان گذار اولین آموزشگاه هنری قالی بافی در تهران بود او در آخرین سال های حیات خود با مشاركت شهرداری تهران مۆسسه ای به نام "بنیاد فرهنگی و هنری فرش رسام عرب زاده" را پی ریز كرد و 66 قطعه از دست بافت های خود را نیز به پاس گذاران 66 سال از عمر خود به آن بنیاد اهداء كرد.

[*Mojtaba*]

رنگرزی

---

برای بافت یک فرش، از نخ پشم ، کرک و یا ابریشم استفاده می شود، اما آنچه که این الیاف را دلپذیر می کند رنگرزی قبل از بافت است.

---

یکی از مهمترین خصوصیات قالی های ایرانی که آن را از سایر فرش های جهانی متمایز و ممتاز می کند ، کیفیت پشم بکار رفته در آن است.

پشم

در فلات پهناور ایران علی رغم خشكی نسبی آب و هوای آن، مراتع سرسبزی برای پرورش دام وجود دارد. در دامنه های كوه های البرز و رشته جبال زاگرس به ویژه در نواحی سنندج و كرمانشاه و نواحی شمال خراسان و بلوچستان و نقاط مركزی ایران گوسفندانی پرورش می یابند كه پشم های مرغوب آن ها در تهیه فرش های با دوام و پاخور بكار می روند.نژادهای معروف گوسفندان ایران عبارتند از: قره گل، ماكوئی، سنجابی، كردی، افشاری، بلوچی، قزل، كلكوهی، مغانی، بختیاری، نائینی و سنگسری.بیشتر گوسفندان ایران از نوع نژادهای با پشم ضخیم هستند و متجاوز از 65 تا 70 درصد پشم آن ها از نوع هتروتیپ HETEROTYPE است بر اثر این كیفیت تار پشم زبرتر، ضخیم تر و مستحكم تر بوده و كاملاً مناسب برای قالی بافی می باشد. قطر تار پشم نژادهای گوسفندان ایران بین 35 تا 50 میكرون (35 تا 50 هزارم میلی متر) و طول آن ها حتی تا 38 سانتی متر نیز می رسد.گوسفندانی كه در كوهستان ها و هوای معتدل پرورش می یابند نسبت به گوسفندان نقاط پست و مرطوب پشم های مرغوب تری تولید می كنند. هم چنین پشم هائی كه در فصل بهار چیده شده باشند كیفیت بهتری نسبت به پشم های پائیزه دارند.پشم های سفید رنگ خاصیت رنگ پذیری بهتری نسبت به سایر پشم ها دارند لذا بیشتر مطلوب رنگرزان هستند. ناگفته نماند رنگ پشم گوسفندان نژاد سفید روشن نیست بلكه در حقیقت نخودی و یا زرد روشن است. تنها پشم برخی از نژادها مانند گوسفندان سیستانی به طور كامل سفید و براق هستند كه بعد از رنگرزی شفافیت و جلوه خاصی پیدا می كنند.

پشمی كه برای بافت قالی انتخاب می شود باید دارای خصوصیات ویژه ای باشد. قطر پشم های مناسب برای قالی بافی در حدود 30 تا 40 میكرون (30 تا 40 هزارم میلی متر) است. از پشم معمولاً پرز و یا گوشت فرش بافته می شود ولی بافندگان ایلیاتی مانند قشقائی، بلوچ ها، تراكمه و طوایف لر تار و پود فرش های خود را نیز از پشم انتخاب می كنند.

پشمی كه برای بافت قالی انتخاب می شود باید دارای خصوصیات ویژه ای باشد. قطر پشم های مناسب برای قالی بافی در حدود 30 تا 40 میكرون (30 تا 40 هزارم میلی متر) است. از پشم معمولاً پرز و یا گوشت فرش بافته می شود ولی بافندگان ایلیاتی مانند قشقائی، بلوچ ها، تراكمه و طوایف لر تار و پود فرش های خود را نیز از پشم انتخاب می كنند. به ندرت در گذشته نیز برخی از فرش های همدانی و بلوچی با پشم شتر بافته می شده است. تقریباً در تمام مراكز بافندگی ایران شیرازه های فرش را از جنس پشم انتخاب می كنند ( به استثنای فرش های ابریشمی). در فرش های لری و بلوچی گاهی نیز از موی بز برای این منظور استفاده می كنند.در موارد معدودی در گذشته برخی از سوداگران و قالی بافان متقلب از الیاف سلولزی پشم نما مانند «كوپر آمونیوم ویسكوز» یا پشم های نامرغوبی كه از صورت نخ خارج شده و دوباره رشته شده بودند و یا از پشم مردار در بافت فرش استفاده می نمودند. این گونه تقلبات كه گاهی توأم با استفاده از رنگ های جوهری بود موجب آن شد كه تا مدتی به شهرت فرش های ایران لطمه وارد شود.پشمی كه از گوسفند چیده می شود دارای مواد خارجی زیادی است كه قبل از ریسندگی باید آن ها را از پشم جدا كرد. این مواد عبارتند از: چربی پشم (لانولین)، ادرار و عرق بدن حیوان كه در روی پشم خشك شده و حاوی املاح پتاسیم و سدیم و اسیدهای معدنی و آلی می باشد و هم چنین شن و خاك و خاشاك و سوخته های داغ و باقی مانده روغن ها و مرهم هایی كه برای التیام زخم بر روی بدن حیوان مالیده اند.

برای جدا كردن این مواد باید الیاف پشم را شست و شو نمود. بعد از این عمل باید آب پشم با دقت گرفته شده و در مكانی كاملاً تمیز به صورت یكنواخت خشك شود. این قبیل عملیات را یا با دست و یا در كارخانه های پشم شویی كه با وسایل شستشوی مكانیكی و دستگاه های خشك كن مجهز هستند انجام می دهند.بعد از مرحله خشك شدن پشم ها را می ریسند و سپس كلاف های حاصله را در كارگاه های رنگرزی به رنگ های مورد نظر در می آورند. عمل ریسندگی را یا با دست انجام می دهند (دست ریس) و یا اینكه در ماشین های مخصوص آنها را می ریسند كه در این صورت پشم در مقدار زیاد و به صورت كاملاً یكنواخت رشته و تابیده می شود. پشم های دست ریس بیشتر در روستاها و مراكز قالی بافی ایلیاتی تهیه می شوند.

كرك

كرك یكی از مواد تشكیل دهنده قالی های ظریف و نسبتاً گران قیمت است. كرك در اصطلاح به پشم های نرمی كه روی بدن گوسفند و بز و شتر روئیده و به هنگام شانه كردن بدن این حیوانات بین دندانه های شانه گیر می كنند گفته می شود.با توجه به كثرت قالیچه های موجود در بازار كه به غلط به قالیچه های كركی معروف هستند به خوبی استنباط می شود كه این تعداد قالیچه قاعدتاً نمی توانند از پشم هایی كه بدین طریق مشكل بدست می آیند بافته شود بلكه پشم های ظریف خارجی مانند «مرینوس» هستند كه پرز این قبیل قالیچه ها را تشكیل می دهند.

پنبه

الیاف پنبه ای در قالی بافی مورد مصرف زیاد دارند به طوری كه تقریباً می توان گفت كه تار و پود اكثر فرش های ایران از پنبه می باشد. یكی از امتیازات رشته های پنبه ای نسبت به انواع پشمی آن این است كه چون آفت بید به خوردن آن تمایلی ندارد لذا فرش هایی كه تار و پود آن ها از پنبه می باشد در صورتی كه در معرض بید خوردگی قرار گیرند تنها پرز و یا گوشت آن ها از بین می رود و سوراخ و یا حفره ای در آن ایجاد نمی شود و در نتیجه به آسانی می توان طبقه جدیدی از پرز را از طریق گره زدن بر روی شبكه تار و پود فرش كه سالم باقی مانده است به وجود آورد.

بافت فرش با مصالح ابریشمی كاری بسیار دقیق و پرزحمت است به این سبب همیشه فرش های گرانبها و با رج شمار بالا را با آن می بافند. گاهی از ابریشم برای برق و جلا دادن و برجسته نشان دادن طرح و نقش استفاده می كنند مانند فرش های گل ابریشم نائین، كاشان، تبریز و بیرجند و یا اینكه به عنوان تار و پود آن را به كار می برند (قالیچه های چله ابریشمی اصفهانی).

الیاف پنبه ای استحكام زیادتری نسبت به پشم دارند و هم چنین به دلیل خاصیت كشش كمتری كه در مقایسه با الیاف پشمی دارند برای تار و پود قالی مناسب تر می باشند. پنبه ایران با خصوصیات ویژه ای كه دارد برخلاف عدم قابلیتش برای بافت پارچه های ظریف برای تار و پود فرش های درشت بافت و متوسط بسیار مناسب است. از الیاف پنبه ای نمی توان برای پرز قالی استفاده كرد. در موارد بسیار نادری دیده شده است كه پنبه را براق و ابریشم نما كرده و فرش های ابریشمی تقلبی از آن بافته اند. گاهی برای پود گذاری به جای پنبه از الیاف ویسكوز نیز استفاده می شود. برای تشخیص پنبه از ویسكوز بهترین طریقه این است كه الیاف مشكوك را در آب خیس كنند. الیاف ویسكوز بعد از این عمل به سهولت پاره می شوند در حالی كه پنبه مقاومت بیشتری از خود نشان می دهد.

ابریشم

الیاف ابریشم یا از پیله كرم ابریشم بدست می آیند و یا بصورت مصنوعی تولید می شوند كه البته نوع مصنوعی آن برای بافت فرش چندان مناسب نیست. الیاف ابریشمی در نسبت مساوی به قطر به مراتب مستحكم تر از الیاف پشمی می باشند.بافت فرش با مصالح ابریشمی كاری بسیار دقیق و پرزحمت است به این سبب همیشه فرش های گرانبها و با رج شمار بالا را با آن می بافند. گاهی از ابریشم برای برق و جلا دادن و برجسته نشان دادن طرح و نقش استفاده می كنند مانند فرش های گل ابریشم نائین، كاشان، تبریز و بیرجند و یا اینكه به عنوان تار و پود آن را به كار می برند (قالیچه های چله ابریشمی اصفهانی).معمولاً نسبت وزنی تار و پود و پرز در فرش های پشمی و ابریشمی با توجه به نوع بافت به شرح زیر می باشد. چله (تار) 20-12 درصد، خامه یا پرز 70-50 درصد. و به عنوان یك قاعده كم و بیش كلی می توان گفت كه از صد در صد وزن فرش پانزده درصد آن چله، پانزده درصد وزن پود و بقیه (هفتاد درصد) مربوط به وزن پرز فرش می باشد.

[*Mojtaba*]

انواع فرش در پرز و اندازه

---

هرچند که تنوع فرش بیشتر به واسته رنگ و نقوش آن است اما نمی توان تنوع در جنس قالی و همچنین تنوع اندازه های قالی را در طبقه بندی قالی نادیده گرفت.

---

یکی از مواردی در در ارزش یک قالی در نظر گرفته می شود، جنس پشم و کرک بکار رفته در بافت آن است. اصولا در قالی اهی نفیس علاوه بر نقش و رنگ، جنس مواد بکار رفته نیز نقشی اساسی دارد. در بافت یک قالی بر حسب استفاده از انواع پشم،

1ـ فرشهای تمام پشم:

جنس پرز این گونه فرشها پشمی بوده و رجشمار آنها معمولاً كمتر از 40 می‌باشند. چنانچه جنس چله و پود زیر آنها نیز همچون كه در بین عشایر و كوچ‌نشینها و تركمنها متداول است از پشم انتخاب شود به آنها فرش تمام پشم می‌گویند.

2ـ فرش كرك:

جنس پرز این نوع فرشها از الیاف ظریف و بلند پشمی تهیه شده است و جنس چله آنها پنبه یا ابریشم می‌باشد و اغلب در رجشمارهای بین 40 تا 50 بافته می‌شوند.

3ـ فرش ابریشمی:

پرز فرشهای ابریشمی، تماماً از جنس ابریشم بوده و چنانچه چله آنها نیز ابریشم باشد اصطلاحاً به آنها تمام ابریشم می‌گویند و اغلب در رجشمار 50 به بالا بافته می‌شوند.

4ـ فرش كف ابریشم (بوم ابریشم):

فقط پرزهای زمینه این نوع فرشها از جنس ابریشم بوده و بقیه پرزها اغلب از جنس كرك انتخاب می‌شوند و چون پرزهای ابریشمی برعكس پرزهای پشمی به راحتی می‌خوابند و از ارتفاع خود كم می‌كنند اجزا طرح و نقوش كه از جنس كرك می‌باشند حالت برجسته گرفته و فرش را به حالت گل برجسته در می‌آورند.

پرز فرشهای ابریشمی، تماماً از جنس ابریشم بوده و چنانچه چله آنها نیز ابریشم باشد اصطلاحاً به آنها تمام ابریشم می‌گویند و اغلب در رجشمار 50 به بالا بافته می‌شوند.

5ـ فرش گل ابریشم:

این نوع فرشها برعكس كف ابریشم می‌باشند یعنی جنس پرزهای زمینه كرك نقوش و اجزا طرح بعضا با ابریشم بافته می‌شوند. وجود ابریشم به کار رفته در گلها و نقوش باعث جلوه بیشتر طرح می شود.

6ـ فرش گرده ابریشم:

بافت این نوع فرشها كه در نایین، اردستان و اصفهان بیشتر متداول می‌باشد به این صورت است كه جنس پرزهای خطوط اطراف نقوش و طرحها را كه اصطلاحاً به آنها گرده می‌گویند از ابریشم انتخاب می‌نمایند. ضمناً به منظور افزایش جلوه و زیبایی در این نوع فرشها اكثراً گرده‌ها را با ابریشم سفید می‌بافند.

7ـ فرش صوف:

در زمینه این نوع فرشها به جای گره صرفاً از پود زیر و رو استفاده می‌شود. گاهی جنس پود رو از فلزات گرانبها مانند طلا یا نقره انتخاب می‌نمایند. از این رو نقوشی كه بافته شده‌اند حالت برجسته پیدا می کند

انواع فرش از نظر اندازه


ایرانیان نام های گوناگونی را بر حسب اندازه به فرش نسبت می دهند. برخی از مصطلح ترین این نام ها در ادامه آورده خواهد شد. لازم به ذکر است با توجه به دستبافت بودن اینگونه فرشها احتمال چند سانتیمتر اختلاف را بایستی در اندازه آنها درنظر گرفت.

1ـ قالی:

به فرشهایی گفته می‌شود كه مساحت آنها 6 مترمربع و یا از آن بیشتر باشند كه معمولاً در ابعاد 3—2، 5/3—5/2، 4—3، 5—5/3، 6—4، 7—5، 10—6 متر و ... باشند.

2ـ كلگی:

ابعاد این گونه فرشها معمولاًً 3—5/1، 3—70/1، 5/3—2 متر می‌باشد. بافت كلگی بیشتر در قدیم و در میان چادرنشینان و روستاییان معمول بوده است.

3ـ كناره:

از این نوع فرشها در قدیم برای پوشاندن فضاهای خالی كناره فرش تا دیوار استفاده می‌شده است ولیكن امروزه با آن معمولاً راهروها و راه‌پله‌ها را مفروش می‌نمایند و پهنای آنها عموماً از 70 تا 110 سانتیمتر و طول آنها 5/2 الی 8 متر است.

4ـ قالیچه:

قالیچه‌ها فرشهای كوچكی هستند كه عموماً در ابعاد 20/2—40/1 متر بافته می‌شوند.

5ـ پرده‌ای

اندازه فرشهای پرده ای معمولا 5/2 * 5/1 متر می باشد. این نوع فرش در مدخل اتاق یا سالنها نصب می گردد.

6ـ ذرع و نیم:

این نوع فرشها عموماً در ابعاد 156—104 سانتیمتر تهیه می‌شوند بافت این نوع فرشها بیشتر در مناطق فارسی باف رایج است لذا با توجه به اندازه ذرع فارسی كه 104 سانتیمتر است و اضافه كردن نیم ذرع به آن (156=52+104) طول این نوع فرشها 156 سانتیمتر می‌گردد.

قالیچه‌ها فرشهای كوچكی هستند كه عموماً در ابعاد 20/2Ô”40/1 متر بافته می‌شوند.

7ـ ذرع و چارك:

ابعاد این نوع فرشها عموماً 130—80 سانتیمتر می‌باشند و بافت آنها نیز بیشتر در مناطق فارسی‌باف رایج است.

8ـ پشتی:

به فرشهایی گفته می‌شود كه عرض آنها از 50 تا 80 سانتیمتر و طول آنها از 80 تا 120 سانتیمتر می‌باشد و متداولترین اندازه پشتی 90—60 و یا 120—60 سانتیمتر می‌باشد. در نواحی گرگان و بجنورد به نوعی از پشتیها كه پشت آنها گلیم‌بافی شده است و مانند یك كیسه دردار تهیه‌شده‌اند قارچین می‌گویند.

9ـ پادری:

به اندازه پاگرد در ورودی كه معمولاً 70—50 است بافته می‌شوند.

[*Mojtaba*]

دار قالی و چله کشی

---

برا ی شروع به بافت یک قالی، بعد از آماده شدن طرح و نقش، مهمترین کار آماده کردن دار و چله کشی آن است.

---

بافت قالی بدون وجود دار ممکن نیست. دار قالی ، پایه ای است که تارها و پودها بر روی آن کشیده می شوند و تا پایان بافت، قالی بر روی آن سوار است و بعد از اتمام بافت ، با قیچی زدن بر ریشه های فرش، آن را از دار جدا کرده و به اصطلاح از دار پایین می آورند.دار قالی

دستگاه های قالی بافی كه اصطلاحاً به آن ها دار نیز گفته می شود عبارتند از چهار چوبه هایی به شكل مستطیل از جنس چوب و یا فلز و سایر متعلقات آن از قبیل پایه ، نیمكت و چرخ دندانه های مربوطه. دستگاه قالیبافی دو نوع است و طرز کار آن ها یک است. اختلاف آنها از لحاظ وضع قرار گرفتن آنهاست یعنی تار آنها یا افقی و روی زمینی (کارگاه زمینی) و یا دیواری (کارگاه داری ) است. تار در هر دو دستگاه بین دو نورد کشیده شده برای ردیف زدن ، دومیله به نام " گورت" یا شمشه و " بچه گورت" به کار می برند. دار زمینی اغلب توسط چادر نشینان بکار گرفته می شود. در دار زمینی " شمشه" از سه پایه آویزان شده و برای بلند کردن آن بافنده با شاخ قوچی که در اختیار دارد طنابی را که آویزان شده می پیچاند و بدین ترتیب وقتی از ردیف استفاده می کند ، شمشه را بالا نگه می دارد. دار با میخهای چوبی به زمین مهار شده و به آسانی می توان میخها را کند و آن را حمل کرد.اما معمول ترین دار قالی، دار دیواری است که نورد بالا و نورد پایین میان دو پایه عمودی به نام " پهلو" ( نبارد) قرار دارد. در ایام گذشته، در مرکز ایران به دلیل کمبود چوب، در دو دیوارروبروی هم سوراخی درست می کردند و نوردها را در آن می گذاشتند.دستگاه های عمودی شامل انواع مختلف زیر می باشند.دار ثابت

این نوع دار به صورت چهار چوبی است كه از اتصال دو تیره محكم و خدنگ به صورت افقی در بالا و پائین و همچنین دو تیر عمودی در طرفین تیرهای افقی تشكیل می شود. تارهای قالیچه و قالی به تناسب ظرافت و عرض فرش مورد نظر در بین تیر بالایی (سردار) و تیر پایینی (زیر دار) كشیده می شوند. كارگر بافنده روی تخته الوار مانندی مقابل دار فرش می نشیند و به تدریج كه كار بافت پیشرفت می كند. محل این تخته را بالاتر می برند. در این نوع دار طول فرش اندكی كوچكتر از فاصله تیرهی بالایی و پایینی دستگاه می باشد.

چله كشی یكی از مهمترین مراحل بافت فرش است. در یك بافت تمیز و شسته رفته نقش چله كش (تنه تاب) وارد و مسلط را هرگز نمی توان از كار بافنده با صبر و حوصله آن كم بهاتر شمرد. در امر چله كشی علاوه بر مهارت استاد كار چله كش انتخاب مواد اولیه مرغوب و دار مناسب نیز حائز اهمیت فراوان است. انتظار بیهوده ای است كه از یك دار كج و كوله حتی با نظارت چله كش ماهر بتوان فرشی بی عیب و نقص پائین كشید.

دار تبریزی

در این نوع دار نیز تارهای فرش تیرهای بالا و پایین دستگاه را دور می زنند. یكی از ویژگی های این نوع دار این است كه به تناسب پیشرفت كار ضمامن بالایی دستگاه كشیده می شود و در نتیجه تارها شل شده و قسمت بافته شده به پشت دار منتقل می شود و بدین گونه جای بافنده تغییر نمی كند و همیشه در همان ارتفاع قبلی مقابل دار قالی می نشیند. از این نوع دارها در تبریز و سایر شهرهای آذربایجان و هم چنین در اراك و قم و همدان و پاره ای از نقاط مركزی ایران استفاده می كنند.

دار كرمانی

از این نوع دستگاه اولین بار در كرمان استفاده شد و امروزه در برخی دیرگ از شهر های ایران مانند كاشان، نائین، اصفهان استفاده از آن معمول است. مكانیسم بافت در این نوع دار چنین است كه قسمت های بافته شده به تدریج به دور تیر پایینی پیچیده می شود در نتیجه با آن می توان فرش هایی با اندازه های بزرگ را بافت. یكی دیگر از قابلیت های این قبیل دستگاه ها این سات كه كشش تارها را با آن ها بهتر می توان كنترل كرد و در عوض به علت آن كه قسمت های بافته شده به پشت دستگاه منتقل می شود امكان مقایسه نقشه قسمت های بافته شده با نقاط قرینه منتقل شده به پشت دار وجود ندارد.آماده کردن تار

چله كشی یكی از مهمترین مراحل بافت فرش است. در یك بافت تمیز و شسته رفته نقش چله كش (تنه تاب) وارد و مسلط را هرگز نمی توان از كار بافنده با صبر و حوصله آن كم بهاتر شمرد. در امر چله كشی علاوه بر مهارت استاد كار چله كش انتخاب مواد اولیه مرغوب و دار مناسب نیز حائز اهمیت فراوان است. انتظار بیهوده ای است كه از یك دار كج و كوله حتی با نظارت چله كش ماهر بتوان فرشی بی عیب و نقص پائین كشید.چله كشی مانند طراحی و رنگرزی می تواند یك پیشه مجرد در مجموعه حرفه قالی بافی باشد. تفسیر این كلام این است كه یك چله كش الزاماً نباید بافنده باشد. او پس از خاتمه چله كشی می تواند بافت فرش را نیز انجام دهد و یا اینكه به سراغ دار دیگری برای چله كشی برود. كارش تا حدودی دقیق تر و فنی تر از بافنده است. محاسبی است كه با آگاهی از نقشه فرش، تعدادتارها و نوع آن ها و طول و عرض فرش را محاسبه نموده و به هنگام بروز اشكالات فنی قادر به یافتن راه حل های مناسب نیز می باشد.

اصولا در مناطقی که قالیبافی بصورت یک حرفه انجام می شود، یک فرد متخصص کار چله کشی است که وی را " چله دوان" یا " چله پیچ" می گویند. در واقع این افراد متخصص چله کشی برای بافت پاچه نیز هستند.در قالیبافی برای تاربستن یا چله کشی روش دیگری نیز وجود دارد که " تاربند" (چله کش) یا خود قالیباف انجام می دهند. در این روش چله کش ابتدا پله ای گذاشته و روی نورد فوقانی می رود و سر نخ گلوله چله را به آن می بندد و بقیه آن را به سوی شاگردش که در کنار نورد پایینی نشسته می اندازد. شاگرد نخ را دور نورد پایینی پیچیده و دوباره آن را به سوی همکارش که در نورد بالایی است می اندازد و همیشه دقت می کند که یکبار از جلو و یک دفعه از عقب نخی بگذراند که میان دو ستون چله که در نیمه راه بین دو نورد قرار دارد کشیده شده است. این کار برای درست کردن چپ و راست است. فاصله میان تارها و کشش نخ را خوب حساب می کنند و این کار را ادامه می دهند تا تعداد نخ مورد نظر بسته شود. سپس " شمشه" یا " گوردرا" که در بالای سر بافنده قرار می گیرد و اصولا نقشه را بعدا در بالای آن قرار می دهند، درست ی کند. بدین ترتیب که نخ محکم پنبه ای دولا به نام " بندگورد" را دور یک چوب افقی و یا در میان نخ چله می پیچانند. پشت گورد چوب افقی دیگری می گذارند که کار " بچه گورت" را انجام می دهد.طول چله برابر با طول یک قالی بزرگ و یا دو قالیچه است که اغلب جفت جفت آن را می بافند و مقداری نخ چله بین آنها فاصله می گذارند که سر و ته قالیچه ای ریشه (حاشیه) داشته باشدو بتوان ریشه ها را گره زد. نورد پایین را در شکاف پایه عمودی دار قالی فرو کرده و برای سفت کردن چله یک جفت " گوه" (تنگ) در آن فرو می کنند و اگر بخواهند چله را شل کنند این تنگها را بر می دارند.

[*Mojtaba*]

ابزار قالی بافی

---

در این مقاله با برخی از مهم ترین ابزار و ادوات قالیبافی آشنا خواهید شد.

---

چاقوی بافت

این وسیله در واقع همان كاردهای معمولی است كه در قالیبافی هنگام گره زدن ، برای بریدن نخ پرز استفاده می شود. اما از نظر ظاهر تفاوت اندكی با كاردهای خانگی دارد. چاقوی بافندگی در 3 یا حداكثر 4 نوع وجود دارد.

الف - كاردک:

این وسیله اغلب در مناطقی كه از گره های فارسی استفاده می شود، وجود دارد.دسته كاردک از نوع چوبی است و تیغه آن از آلیاژهای مقاوم ساخته می شود. نوك كاردک ، زائده كوچك وتیزی قرار گرفته است كه از آن برای بیرون آوردن گره هایی كه معیوب و یا اشتباه هستند، استفاده می شود.

ب - پاكی:

این وسیله دارای شباهت نسبی با كاردك است و عمدتاً در مناطقی كه گره فارسی به كار می برند، مورد استفاده قرار می گیرد. تیغه پاكی كمی پهن تر از كاردك است و فاقد زایده نوك تیز. درساخت آن گاهی دسته را با استفاده از چوب می سازند و به تیغه متصّل می نمایند. گاهی نیز هر دوبصورت فلزی است و بصورت یكدست از یك قطعه فلز ساخته می شود. در مناطق شرق و شمال شرق ایران تیغه آن كمی انحناء نیز دارد و ممكن است نوك تیغه همچون چاقوهای خانگی كاملاً نوك تیز باشد.

پ - قلاب:

قلاب شكل دیگر از انواع چاقوهای بافندگی است با این تفاوت كه همانگونه از نام آن پیدا است ، دارای زایده ای قلاب مانند در نوك تیغه می باشد. قلاب فقط در مناطقی كه از گره تركی استفاده می نمایند كابرد دارد. دسته و تیغه قلاب از یك آلیاژ مقاوم ساخته می شود و هر دو بصورت پیوسته و متصل هستند. در ساخت قلاب هیچ گاه از دسته چوبی استفاده نمی گردد.

ت - چاقوهای خانگی:

برخی از بافندگان در سالهای اخیر ترجیح می دهند كه از چاقوهای معمولی خانگی برای گره زدن استفاده نمایند. تعداد این قبیل بافندگان زیاد نیست و فقط در برخی مناطق این عمل صورت می گیرد. هر چند كه نتیجه كار هیچ تفاوتی نخواهد داشت.

دفّه (دفتین ، كركیت ، كلوزار، دستوک )


همه این اسامی به وسیله ای خاص اطلاق می گردد كه وظیفة آن كوبیدن گره های فرش و همچنین پودهای آن می باشد. دفّه از نظر فرم و ظاهر درانواع مختلف ساخته می شود، اما كارآیی همگی یكسان است و تفاوتهای موجود به نحوی مرتبط باسنت های بافندگی نزد اقوام مختلف می باشد. قسمت اصلی دفتین تیغه های آن است كه مركب ازتعدادی تیغة فلزی می باشد. قسمت جلوی تیغه ها كمی باریكتر و تیزتر است تا به راحتی در داخل تارهای فرش فرو رود. دستة آن نیز ممكن است چوبی یا فلزی باشد كه به طرق مختلف مانند كاملاًعمود، مورب و یا كاملاً صاف به تیغه ها وصل می شود.در میان دفتین های قدیمی نمونه هایی نیز دیده شده كه تمام آن از جنس چوب بوده است . البته دفتین های چوبی عموماً برای بافت سایر دستبافتها نظر گلیم كاربرد داشته است كه البته ساخت آنهاتقریباً به فراموشی سپرده شده است . در میان دفتین های متداول در قالیبافی امروز ایران ، گروهی كه درتبریز استفاده می شوند و به دفتین تبریزی شهرت دارند از نظر حجم و وزن سبك ترین و كوچكترین دفتین های ایران هستند و دفتین های مورد استفاده در اصفهان حجیم ترین و سنگین ترین دفتین های مورداستفاده در ایران می باشند.

قیچی


قیچی قالیبافی برای بریدن سرپرزهای اضافی حاصل از گره زدن می باشد. صرفنظر ازظاهر و اندازه ، كارآیی تمامی قیچی های بافندگی یكسان است . مهمترین تفاوت قیچی های بافندگی باقیچی های خانگی آن است كه به جهت نحوة بریدن سرپرزهای فرش ، ساخت قیچی های بافندگی اغلب به نوعی است كه دسته ها و تیغه ها در دو سطح متفاوت قرار دارند تا عمل قیچی زدن به راحتی میّسرگردد. هر چند كه در برخی مناطق بافندگان از قیچی هایی استفاده می نمایند كه ویژگی فوق الذكر را نداردو حتی برخی از بافندگان ترجیح می دهند از قیچی های معمولی خانگی استفاده نمایند. در میان انواع قیچی های متداول در ایران گروهی به نام قیچی اصفهانی شهرت یافته اند. این نمونه از نظر ساخت تیغه ،اندكی متفاوت است . به این ترتیب كه هم تیغة بالا و هم تیغة پایین دارای لبة مضاعف می باشند. این لبه بصورت قائم بر تیغة اصلی عمود گردیده و وظیفة آن كنترل ارتفاع پرز فرش هنگام قیچی نمودن است . به عبارت دیگر در این حالت سطح فرش بصورت یكدست تر و منظم قیچی می شود. بدیهی است چنانچه فرش درشت بافت تر باشد ارتفاع لبة مورد نظر بیشتر می گردد تا ارتفاع پرز بلند گردد و بالعكس . لازم به ذكر است كه در طی 50 سال گذشته برخی از بافندگان مناطق همچون استان كرمان و شمال خراسان ازقیچی نمودن فرش در هنگام بافت خودداری می نمایند. فرشهای این مناطق پس از اتمام بافت آن ، دركارخانجات ویژه ای كه كار آنها قیچی نمودن فرش است توسط قیچی های بزرگ برقی پرداخت شده وگره های فرش كوتاه و یكدست می گردند. البته از نظر دقت و ظرافت ، تمامی بافندگانی هم كه فرش خودرا هنگام بافت قیچی می نمایند، پس از اتمام فرش ، آن را به كارخانة های مذكور می سپارند تا یكبار نیزتوسط قیچی های برقی صاف و پرداخت نهایی گردند زیرا این نوع از قیچی ها از توانایی بالایی برای پرداخت صاف و یكدست فرش برخوردار هستند.

سیخ پودكشی


همان گونه كه از نام آن پیداست ، این وسیله برای كشیدن پودهای فرش اعم از پود رو، و پود زیر مورد استفاده قرار می گیرد. جنس آن از آلیاژهای نرم و انعطاف پذیر انتخاب می شودتا به راحتی از لابه لای تارهای فرش عبور كند. طول آن حدود 50 الی 70 سانتیمتر است . نوك این وسیله بصورت قلاب است تا نخ پود را به دور آن چرخانده و سپس از لابه لای تارهای فرش عبور دهند.همچنین برخی از آنها دارای سوراخی در انتها می باشند كه می توان پود را از داخل آن نیز عبور داده و ازلا به لای تارهای فرش بكشند. البته سیخ پودكشی در همة مناطق مورد استفاده قرار نمی گیرد و برخی ازبافندگان با دست نخ پود را از میان تارهای فرش عبور می دهند.

سُك (سِنگ سِنج )

وسیله ای است كاملاً قدیمی است .از این وسیله برای كوبیدن پود و همچنین در برخی مناطق برای كشیدن پود (مشابه سیخ پودكشی )استفاده می کنند.

سوزنی (پهنازن ، چوب پهنا)


وسیله ای است مشابه چنگك . از این وسیله برای جلوگیری از كج شدن فرش در هنگام بافت استفاده می شود. به این صورت كه دو عدد "سوزنی " را در دو طرف یك چوب قرار می دهند. چوب مذكور با احتساب "سوزنی " هایی كه در طرفین آن قرار گرفته اند، دقیقاً به اندازة عرض یا پهنای فرش می باشند و به همین دلیل به آن "پهنازن " نیز گفته می شود. نحوة استفاده ازاین وسیله به این شرح است كه همزمان با بافته شدن فرش و بالا آمدن رجهای آن ، "سوزنی " را از پشت فرش و با فاصلة تقریبی 20 الی 30 سانتیمتر به آن نصب می كنند. به این ترتیب كه نوكهای تیز سوزنی ازپشت فرش به داخل شیرازه ها فرو رفته و در جای خود محكم می شوند. البته در این حالت هیچ گونه آسیبی به شیرازه های فرش وارد نمی شود. جهت اطمینان از استقرار محكم آن در پشت فرش ، با استفاده از سوزنهای بزرگ و نخ ، بصورت بخیه قسمت چوبی این وسیله را به فرش می دوزند. به این ترتیب "سوزنی " فرش را كاملاً احاطه كرده و از بیرون آمدن یا فرورفتگی كه متاثر از پودكشی است كناره های فرش كاملاً جلوگیری می نمایند.

احتمال دارد در برخی از مناطق قالیبافی ایران از ابزارهای دیگری نیز استفاده شود كه كاربردمحدودتری دارند. بعنوان مثال بافندگان بختیار، بلوچ ، قشقایی و افشارهای كرمان كه دارای دارهای قالیبافی زمینی (افقی هستند) براساس یك عادت و شاید سنت قدیمی از شاخ بز برای بالا و پایی آوردن چوبی كه در لا به لای تارهای فرش مستقر است ، استفاده می نمایند اما بافندگان سایر مناطق بدون هیچ وسیله ای و فقط با دست ، چوب مذكور را جا به جا می كنند.شانه


وسیله ای است جهت پیش كشی یا جلوكشی گره ها. به عبارت دیگر پس از بافتن هر رج از فرش، و قبل از كوبیدن دفتین، با كشیدن شانه كه دارای دندانه های تیز است ، گره ها را به سمت جلو می كشند تا پشت فرش صاف و یكدست گردد.برپاكن (دیلم)وسیله ای است كه از نظر ظاهری شبیه به پاكن است. با این تفاوت كه لبه های آن تیز نیست و كمی هم بلندتر از پاكن است. برپاكن همچون شانه جهت پیش كشی و حتی كوبیدن گره ها به كار می رود. به این ترتیب كه لبه آن را بر روی رجهای بافته شده می كوبند منتهی این عمل با حالتی انجام می شود كه ضمن كوبیده شدن گره ها، آنها را به سمت جلو كشیده و پشت فرش صافتر و یكدست می شود.